اندر احوالات حافظ ابوالعلا همدانی

به گزارش پایگاه خبری خبرمغرب، در طی پژوهشی که برای نوشتن گزارشی درباره برج قربان داشتم به نام حافظ ابوالعلا همدانی برخوردم،  راست است که می‌گویند مطالعه و تحقیق درهای جدیدی از شناخت و اطلاعات را به روی آدمی باز می‌کند، من هم شناختی از حافظ ابوالعلا همدانی نداشتم و تنها یک نام از او در پارک مشاهیر همدان دیده بودم که این آشنایی قدمت زیادی نداشت و از به یکی دو سال اخیر می‎رسید که سردیس تعدادی از مشاهیر همدان در محوطه آرامگاه بوعلی نصب شده بود. با دیدن سردیس ابوالعلا چیزی که نظرم را جلب کرد، این بود که چه جالب همدان هم مثل شیراز یک حافظ دارد اما شهرت این حافظ کجا و آن حافظ کجا.

برایم جالب بود بدانم این حافظ همدانی کیست و چکار کرده که در میان مشاهیر همدان جای گرفته، پس شروع به تحقیق درباره او کردم که نتیجه مطالعاتم را با شما در میان می‌گذارم باشد که مقبول افتد.

«ابوالعلاء حسن بن احمد بن حسن عطار» معروف به «حافظ ابوالعلاء» و «ابوالعلی حسن عطار» در سال 488 هجری قمری در همدان متولد شد. در 7 سالگی به مکتب رفت تا به فراگیری علوم و قرآن بپردازد. او در سال 500 هجری قمری پس از شاگردی نزد جمعی از علما و دانشمندان همدان برای ادامه تحصیل راهی بغداد شد. سپس در واسط عراق، اصفهان و خراسان نزد علمای بزرگ زمان خود علم قرائت و حدیث آموخت.

ابوالعلاء بارها به بغداد برگشت و به یادگیری و آموزش حدیث و قرائت پرداخت، تا اینکه این استاد نحو، لغت، حدیث و قرائت در سال ۵۴۸ هجری قمری برای همیشه بغداد را ترک کرد و به زادگاهش برگشت. او در همدان کتابخانه‌ای پربار تأسیس کرد و در آنجا به تعلیم قرائت و حدیث پرداخت.

حافظ ابوالعلا انسانی دانشمند و بااخلاق بود که درباره فضائل اخلاقی و مراتب علمی و محبوبیت او بسیار سخن گفته‌اند. از جمله نامه‌ای احترام‌آمیز خلیفه مقتفی سی و یکمین خلیفه عباسی برای ابوالعلا نوشته و یاقوت حموی به آن اشاره کرده است. از او با القاب قطب‌الدین، صدرالحفاظ، شیخ‌الاسلام و مهذب الائمه یاد شده است.

ابوالعلا با وجود اینکه نفوذ زیادی در صاحبان قدرت داشت، اما هرگز به آنها نزدیک نمی‌شد و هیچ کمک مالی از آنها قبول نمی‌کرد. این استاد حدیث و قرائت تدریس در خانه را به تدریس در مدرسه صاحبان زر و زور ترجیح می‌داد، مبادا زمانی زیردست آنان شود. ابوالعلاء حافظ نیمی از روز را به تدریس حدیث و نیم دیگر را به تدریس قرآن و علم اختصاص می‌داد.

او مورد احترام گروه‌های مختلف مردم همدان بود و هرگاه از جایی عبور می‌کرد، همه مردم حتی کودکان و یهودیان، به احترام او از جای برمی‌خاستند. هرکسی برای کمک و کار خیر نزد او می‌آمد، هرگز دست خالی برنمی‌گشت. دامنۀ محبوبیت ابوالعلا عطار همدانی و شهرت اخلاق نیک او تا فرسنگ‌ها دورتر از همدان می‌رسید به گونه‌ای که دوستدارانش درباره‌ او اغراق می‌کردند و کرامت‌ها و خواب‌هایی خلاف واقع را به او نسبت می‌دادند. از جمله نویسندگان اهل سنّت، که در تمجید و تعریف از جایگاه علمی او بسیار مبالغه کرده‌اند و حکایت‌های فراوانی درباره صفات و فضیلت‌های اخلاقی ابوالعلاء نقل کرده‌اند.

کسانی که دربارۀ منزلت حافظ ابوالعلاء لب به سخن گشوده‌اند، همواره از او تجلیل کرده‌اند و مقامات اخلاقی و علمی او را ستوده‌اند و اعتبار و محبوبیت او به حدی است که شاگردان او که از میان پیروان مذاهب فقهی و کلامی مختلف اسلامی بودند اغلب آنها ابواعلاء را پیرو مذهب خود دانسته‌اند، از جمله ابوالعلاء رهاوی شاگرد حنبلی او، حافظ ابوالعلاء را یک حنبلی متعصب دانسته و طبقات نویسان حنبلی او را در شمار پیروان مذهب خود آورده‌اند. منتجب‌الدین شاگرد امامی ابوالعلاء او را از پیروان امامیه دانسته و ابن شهر آشوب در کتاب مناقب خود او جزو مصنفان اهل سنت آورده و منتجب‌الدین رازی از نویسندگان شیعه معاصر ابوالعلاء عطار، او را در شمار عالمان شیعه ذکر کرده است. خاقانی شروانی موفق بن احمد مکی در ستایش جایگاه علمی ابوالعلاء شعر سروده‌اند، ابن‌جزری از این عالم بزرگ با عنوان «مقری سرزمینهای شرق اسلامی» یاد کرده و او را با «ابوعمرودانی» مقری نامدار مغرب مقایسه کرده و گستردگی روایت او را بیش از ابوعمرو دانسته است. با همه این تفاسیر  قدر و منزلت این عالم بزرگ نه تنها بین اغلب ایرانیان، حتی در میان مردم همدان ناشناخته مانده است.

یکی دیگر از شاگردان ابوالعلاء ابن ممانی همدانی است که خودش و فرزندش در جنگ با مغولان در سال ۶۱۸ هجری رسیدند.

آثـار

ابوالعلاء دارای تألیفات بسیاری به‌ویژه در حدیث و قرائت است که از آن جمله می‌توان به «الادب فی حسان الحدیث»،«الاکتفاء» (در قرائت ابوعمرو ابن علاء)، «التمهید فی معرفة التجوید»، «درة التاج فی فوائد الحاج»، «زادالمسافر» (در 50 جلد که ابن شهرآشوب در مقدمۀ مناقب این اثر را جزو منابع خود ذکر کرده است.)، «شرح ما اختلف فیه اصحاب ابی‌ محمد یعقوب‌ بن اسحاق»(که دربارۀ قرائت یعقوب حضرمی از قاریان دهگانه است)، «غایة الاختصار»(درباره قراء دهگانه است)، «فتوی حول التنقیط و التشکیل فی‌القرآن»، «مهیج الاسرار فی معرفة اختلاف العدد فی الاخماس والاعشار»، «مولد امیرالمؤمنین علی (ع)» (روایتی مفصل دربارۀ ولادت حضرت علی (ع) از زبان پیامبر اکرم است)، «الهادی فی معرفة المقاطع والمبادی فی رسم المصحف»(طبقات قراء است.)، «رساله‌ای در قرائت ابوحنیفه»، «الاربعین فی ذکر المهدی من آل محمد» (که ابن ابی‌الرضا آن را روایت کرده و عزالدین محمد بن احمد دیلمی در قواعد عقائد آل محمد (ص) از آن اقتباس کرده است)، «الانتصار فی معرفة قراء المدن والامصار» (این اثر بالغ بر ۲۰ مجلد بوده و در حمله مغول از بین رفته و ابن جزری با وجود کوشش فراوان نشانی از آن نیافته است و آثار متعدد دیگری که فقط نامی از آنها در کتب مختلف باقی مانده است.

سرانجام ابوالعلاء عطار در ۱۹ جمادی الاول ۵۶۷ در سن ۷۹ سالگی در همدان چشم از جان فروبست و در مسجدی که به او منسوب بود به خاک سپرده شد، عده‌ای از محققان معتقدند او در سرداب برج قربان به خاک سپرده شده، اما درستی این دیدگاه به اثبات نرسیده است.

حمدالله مستوفی در «نزهةالقلوب» مزار حافظ ابوالعلاء را در شمار مهم‌ترین آرامگاه‌های این شهر در کنار مقبره باباطاهر و عین‌القضات همدانی ذکر کرده است.